Terugblik op de twintigste eeuw (1)

Foto van de oude houten Vechtbrug, daterend van voor 1900. N.B.: De hervormde kerk heeft hier op de toren nog een koepel. Rechts over de brug het brugwachtershuisje met daarachter het postmeestershuis.

Het jaar 1900 begon dramatisch. Toen de inwoners van Hardenberg en Heemse op nieuwjaarsmorgen wakker werden ontdekten ze al snel dat de enige verbinding tussen Hardenberg en Heemse, de houten Vechtbrug, door ijsgang was weggeslagen. Spoedig daarna zou de eerste ijzeren ophaalbrug worden gebouwd als verbinding tussen de nog met keien bestrate wegen aan weerszijden van de Vecht. De scheepvaart op de Vecht was erg belangrijk voor de markt- en handelsfunctie van Hardenberg. Het varen viel echter lang niet altijd mee. De eerste ijzeren Vechtbrug met daarachter de veranderde torenspits van de hervormde kerk in ± 1907. ‘s Zomers viel de Vecht vaak bijna droog en ‘s winters waren er vaak grote overstromingen (goede dijken kende men nog niet). Begin deze eeuw werd de Vecht dan ook grootschalig verbreed, gekanaliseerd en van stuwen voorzien. Een groots karwei wat Hardenberg een ander aanzien gaf.

Jan Willem Schutte, laatste klepperman van Hardenberg

In het prille begin van deze eeuw was deze omgeving een arm gebied. Hardenberg was een klein stadje, dat nog nog maar net tot buiten de voormalige middeleeuwse stadsgracht uitgegroeid was. Er was nog geen stroom, geen waterleiding of riolering en geen telefoon. Elke avond liep de nachtwaker rond (de klepperman) en werden in de stad de petroleumlampen ontstoken. Het vervoer gebeurde per fiets, paard en wagen of per paardentram. Vanaf de Hessenweg in Heemse kon je per tram naar Dedemsvaart. Het stationskoffiehuis staat daar nog als laatste herinnering. Daar tegenover stond het fraaie gemeentehuis van de gemeente Ambt-Hardenberg.

De tram stond vooral in dienst van het ontginnen van de veengebieden. Veel arbeiders en hun gezinnen werkten daar in de omgeving van Heemse en Hardenberg keihard aan, om aan de grote vraag naar turf te voldoen. De arbeidsomstandigheden waren slecht. De mensen werkten de hele dag en woonden met vaak grote gezinnen in kleine ongezonde plaggenhutten. Maar ook in beide plaatsen zelf leefden de mensen heel eenvoudig, Velen woonden in éénkamerwoningen en sliepen in bedsteden. Op de deel of in een schuurtje hadden de meeste mensen wel een paar koeien staan. En achter het huis of in de straat stond een waterpomp. De kindersterfte was groot. Er heersten veel besmettelijke ziekten en een ziekenhuis was er niet.

Langzamerhand begon echter ook in deze omgeving de vernieuwing z’n intree te doen. Zo was in 1900 de leerplichtwet aangenomen. In datzelfde jaar nog werd onder meer dankzij de grote inzet van ds. Doekes in Heemse de eerste gereformeerde school geopend. Drie jaar later werd er vlak bij de school ook een mooie gereformeerde kerk gebouwd. Helaas mocht deze nog geen tachtig jaar oud worden. Datzelfde jaar werd in Hardenberg een joodse synagoge gebouwd, eveneens een fraai gebouw. De Joden (of Israëlieten) hadden zich na lange tijd een vaste plek in de Hardenberger samenleving veroverd.

De gereformeerde kerk en pastorie uit ± 1910 (de kerk kreeg zo'n vijftien jaar later pas een spits).

De zuivelfabriek, die goede zaken deed begin deze eeuw, opgericht in 1897.

Dankzij het gebruik van kunstmest groeide het gras beter en konden steeds meer boeren hun veestapel uitbreiden en de in 1897 opgerichte zuivelfabriek deed dan ook goede zaken. Langzamerhand breidde Hardenberg zich iets uit. In 1905 werd de spoorweg Hardenberg-Ommen-Zwolle in gebruik genomen. Voortaan kon je een stoomlocomotief tegenkomen! Deze ontwikkeling betekende tevens ‘nieuwbouw’ in de buurt van het station. In 1912 werd het postkantoor gebouwd, dat nog steeds als zodanig in gebruik is. Pas in 1918 kon Hardenberg zichzelf van stroom voorzien.

Voordat het zover was kwam er een lelijke kink in de kabel: in 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. Nederland bleef neutraal, maar ondervond wel degelijk gevolgen van de oorlog. Ook veel jongens uit deze omgeving stonden vier jaar lang langs de grenzen om in te grijpen als dat nodig was. Bij de in ongeveer 1870 gebouwde marechausseekazerne (die nóg aan de Gramsbergerweg staat, maar waarschijnlijk binnenkort helaas wordt afgebroken) werd een speciale barak gebouwd voor de militaire politie die hielp bij de grensbewaking. De oorlog zorgde voor veel schaarste. Voedsel- en kledingbonnen deden hun intree en ongeveer een miljoen gevluchte Belgen werden in Nederland opgevangen. Ook in Hardenberg werden deze ondergebracht. Wie dacht dat na de oorlog de ellende voorbij was heeft het mis. In 1918 en ’19 werd Nederland getroffen door een zeer besmettelijke ziekte: de Spaanse griep. Ook in deze omgeving vielen talrijke slachtoffers. Er waren huisgezinnen waar er zelfs twee of drie personen aan stierven. Het klokluiden moest zelfs tijdelijk verboden worden¼

Nog enkele andere feiten